Informator Turystyczny
Newsletter
Podaj swój adres e-mail, jeżeli chcesz otrzymywać informacje o nowościach i promocjach.

Prowadzimy w Polsce Dystrybucję Map:

Słowacja

Węgry

Rumunia

 

Polecamy Karpaty Ukraińskie

GORALE ŚLĄSCY: 0

Górale Śląscy zamieszkują część zachodniego łuku Karpat zwaną Beskidem Śląskim, a mianowicie południowo-wschodni kraniec Śląska Cieszyńskiego.

 

Początki osadnictwa w Beskidzie Śląskim przypadają na XV i XVI w. (Jaworzynka, Istebna, Mosty). Ziemie te zaludniali głównie uciekinierzy z posiadłości szkacheckich Górnego Śląska, północnych części Śląska Cieszyńskiego a także z Żywiecczyzny. Dużą rolę w osadnictwie tym odegrali Wołosi „Wałasi” - czyli pasterze idący z Bałkanów od wschodnich grzbietów Karpat w poszukiwaniu nowych pastwisk. Wołosi nieśli ze sobą rumuńskie, małoruskie i słowackie elementy kulturowe, które przekazali również Góralom Śląskim. Elementy kultury Wołoskiej widoczne są do dziś w mowie, zwyczajach, wierzeniach, stroju, zdobnictwie i muzyce Górali Śląskich.

 

Kazimierz Sosnowski (WIERCHY ROCZNIK DZIESIĄTY 1932 R.) w 1932 r. pisał: „Obok Podhala jest Beskid Śląski najwydatniejsza kopalnią i najsilniejszą ostoją starogóralszczyzny i staropolszczyzny.” Pisze także: „Niepokaźne, ale przemiłe są te śląskie gronie, wśród których siedzi lud ze wszechmiar cenny, zewszechmiar pociągający, inteligentny, gospodarny, dorodny, kulturalny i szczeropolski, jak złoto 18-tej próby. On to głównie ocalił polskość Śląska. Zniemczyła się szlachta, zniemczyły się miasta, nizinne wsi polskie często zmieniły się w mówiących po polsku Prusaków, ale wieś górska – mimo 600 lat rozłąki, mimo narzuconego jej ewangelicyzmu – została prapolską. W niej przechowała się polska mowa, pieśń, obyczaj i tradycja w nieskalanej szacie.”

 

Poważny wpływ na życie miejscowej ludności miały trudne warunki klimatyczne oraz nieurodzajne gleby. Ludność więc zajmowała się głównie gospodarką rolniczo-hodowlaną. Podstawowymi roślinami uprawianymi na tych terenach były: owies, żyto jare, koniczyna, trawy, len, kapusta, ziemniaki. Główne pożywienie Górali stanowiły ziemniaki, natomiast len był bazą surowcową do wyrobu płócien i odzieży. Hodowali głównie krowy, świnie – z których skóry wyrabiano kierpce oraz owce, które dostarczały wełny na spodnie i gunie.

 

 

 

 

 

STRÓJ

 

Typowe cechy stroju Górali Śląskich (wg Longina Małeckiego „STRÓJ GÓRALI ŚLĄSKICH PTL 1956 R):

 

Strój męski:

 
  • koszula - workowata o prymitywnym kroju (zbliżona do ponczo), ozdobiona na piersiach charakterystycznym, czerwonym znaczkiem,

  • portki - obcisłe z białego sukna ze szwem wzdłuż tyłu nogawek,

  • gunia (okrycie wierzchnie) - gruba, brązowa, bez kołnierza, wykonana z jednego prostokątnego płata,

  • kierpce – bez ozdób,

  • nawłoki – białe sznury otaczające łydki nóg

  • kapelusz – kiedyś czarny z wielką strzechą, później duży biało-szary,

  • Brucik – haftowana kamizelka.

 

Strój kobiecy:

 
  • ciasnocha – pierwotna, bezrękawowa koszula,

  • kabotek (kabatek) –krótka koszulka z cienkiego płótna z bufiastymi rękawami ozdobiona jednobarwnym haftem krzyżykowym,

  • zapaski – dwie: tylna i przednia,

  • kierpce – skromne, bez ozdób,

  • czepiec siatkowy – u zamężnych kobiet,

  • łoktuszki, uobrusy – lniana płachta, okrycie wierzchnie.

 

Odmiany stroju Górali Śląskich (wg Longina Małeckiego „STRÓJ GÓRALI ŚLĄSKICH PTL 1956 R):

 
  • grupa breńsko-wiślańska – dotyczy mieszkańców Brennej i Wisły: mała ozdobność stroju (prostsze obszycie guń, brak czerwonych kamizelek - bruclików, brak ozdób na kożuszkach, grubsze płótna), modre lub czarne kamizele, kobiety nosiły czerwone pończochy w zielone paseczki i skarpety z zielonym otokiem.

  • grupa istebniańska – mieszkańcy Istebnej, Jaworzynki z Herczawą i Koniakowa – duża zachowawczość oraz ozdobność (czerwone i czarne kamizele, bardzo ozdobne hafty na koszulach świątecznych, ozdobniejsze wyszycia na kabotkach, kożuszki z ozdobną przeplatanką).

  • grupa zaolziańska – mieszkańcy wsi nadolziańskich: Bukowiec, Piosek, Mosty, Łomne... - mniejsza ozdobność, kamizele tylko czarne z kieszeniami bez klap, portki ze szwami po bokach z czerwoną obszywką koło przypora i koło dolnych rozcięć, rękawy kabotka obszerniejsze i bardziej bufiaste niż istebniańskie.

 

 

 

Wincenty Pol (PRACE Z ETNOGRAFII PÓŁNOCNYCH STOKÓW KARPAT, WROCŁAW 1966 R.) nazywa Górali Śląskich – Jabłonkowianami. Wśród nich wyróżnia:

 
  • Właściwych Jabłonkowian osiadłych nad rzeką Olzą po miasteczko Jabłonków,

  • Morawian – osiadłych nad rzeką Morawką,

  • Wiślan z wsi Wisła położonej u źródeł Wisły,

  • Breniaków ze wsi Brenna nad rzeką Brenną.

     
    Od północy grupy te sąsiadują z Wałachami i Lachami.

     

Podział Górali Śląskich wg J. Kamockiego: (Z ETNOGRAFII KARPAT POLSKICH, WARSZAWA 2000 R.)

GÓRALE ŚLĄSCY

1. Wałasi

2. Właściwi Górale Śląscy

3. Górale Czadeccy „Kisucanie”

MUZYKA:`

Wśród tańców śląskich Gustaw Morcinek (URODA BESKIDU ŚLĄSKIEGO, WIERCHY NUMER DZIESIĄTY 1932 R.) wymienia:

TROJOKI z niefrasobliwemi przyśpiewkami,

KACZOKI,

KOCURKI – zabawne,połączone z łapaniem dziewczyny-myszki przez chłopca-kocura,

KRZYŻOKI - z parami na krzyż tańczącemi

ŻEBROKI z udawaniem kaleki-żebraka który w pewnej chwili przemienia się nagle w gibkiego pachołka – żeby zdobyć sobie dziewczynę,

MIETLORZE – niezdara tanecznik musi tańczyć z miotłą w środku koła,

KOWOL – tanecznik udaje kucie żelaza a dziewczyna fartuchem naśladuje dymanie miechami kowalskimi,

ZAGRODNIK – tańczy go osiem dziewczyn i czterech chłopców; początkowo tańczony powoli z ukłonami, posuwaniami i przymilaniem się – później zmienia się w szybkie tempo tańca wirowego,

KOŁOMAJKI – przypominają ognistym tempem tańce zbójnickie,

KOZOKI – z przyśpiewką:

„Kozokabych tańcowała, kozoka mi grejcie,

Kierego jo bydym chciała, tego wy mi dejcie!...

Dowali jej pierwszego, jo nie pójdę za niego,

Bo ten pierwszy, bardzo pyszny, nie pójdę jo za niego!...

kiedyś tańczony w formie kadryla, później tańczony jak polka z podskokami.

KLASKANY – tańczony i klaskany z przyśpiewką:

„Jeśli ty mnie chcesz, to jo ciebie też.

Pani mama pozwoli, a pon tata też.”

Chłopiec i dziewczyna uderzają się na przemian dłońmi o swoje kolana i o dłonie, a po odśpiewanej piosence tańczą polkę.

GROŻONY – w czasie tańca chłopiec i dziewczyna grożą sobie wzajemnie i dogadują się w takt melodii, np. melodie: świniok, djobołek, straszok, kłaniany, żegnany, gąsiór, szałapok, owięziok i inne.

 

Zasadniczo wszystkie tańce składają się z dwóch części. Pierwsza – poważna, śpiewana, połączona z odpowiednimi ruchami ilustrującymi treść tańca. Druga część – przechodzi w szybkie tempo tańca wirowego, w polkę lub coś w rodzaju oberka. Każdy taniec posiada też odpowiednią melodię i tekst kilkuzwrotkowej piosenki śpiewanej przez tańczących.

 

Pieśni śląskie – to niezmiernie bogaty temat. Są to pieśni pasterskie z charakterystycznym helokaniem, pieśni miłosne, weselne, dożynkowe, pobożne, świeckie, humorystyczne, ballady, kolędy śląskie, pieśni żołnierskie, sieroce skargi, pieśni o zbójnikach – czyli wszystko co dotyczy życia Ślązaka.

Po groniach i miedzach wraz z głosem trombity brzmiały piosenki:

„Helo, helo dziouszko, jak się tobie pasie?...

Helo, helolo!...”

Pieśń weselna:

„Zaszedł miesiączek za las malinowy,

Straciłach jo wioneczek rozmaryjonowy ...”

Pieśń pogrzebowa:

„Umrzyła gorolka, gorol był rod,

Gorol był rod, gorol się śmioł,

Jeszcze jej po śmierci na huślach groł...”

Jedna z najpiękniejszych śląskich pieśni:

„Szumi dolina, szumi groń,

Pasie tem owce miły mój.

O niechże pasie, gdy je mo,

Niech go tam Pónbóg pożegno!...”

 

Zespoły – Obecnie tradycje muzyczne Górali Śląskich kultywują zespoły folklorystyczne:

  • Zespół Regionalny „Wisła” z Wisły

  • Regionalny zespół „Istebna” z Istebnej

  • Zespół pieśni i tańca „Koniaków” z Koniakowa

  • Zespół „Zgrapianie” z Jaworzynki

 

kapele:

Kapela „Zwyrtni”

Kapela „Wałasi”

Kapela „Ochodzita”

Kapela ludowa „Jetelinka”

BUDOWNICTWO

„W architekturze Śląsk nie posiada swego wybitnego wyrazu” (Gustaw Morcinek, URODA BESKIDU ŚLĄSKIEGO, WIERCHY NUMER DZIESIĄTY 1932 R.).

Śląsk prawdopodobnie nie wytworzył własnego, odrębnego stylu w architekturze, bowiem znajdował się na rozdrożu wpływów polskich, czeskich, niemieckich i węgierskich.

W drugiej połowie XIX w. najprostszym typem domów, były domy jednoizbowe z sienią, bez komory, z wejściem przez sień. Wywodzą się one z pasterskich szałasów i bud. Ludwik Dubiel (WNĘTRZE DOMU CHŁOPSKIEGO W BESKIDZIE ŚLĄSKIM W LATACH 1860-1950, PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE TOM X, ZESZYT 2, RED. K.DOBROWOLSKI) pisze, że wielu pierwszych osadników żyjących z hodowli budowało sobie w XVII i XVIII w. szopy, w których stawiali piec. To właśnie schronienie było przypuszczalnie pierwotną formą domów jednoizbowych, związaną z osadnictwem czasowym, które potem przeszło w osadnictwo stałe. Plan jednoizbowego domu rozrastał się przez powstanie komory i podcienia. Później w miarę zapotrzebowania zagospodarowywano komorę jako drugą izbę a z podcienie pełniły funkcje komory.

Obok domów jednoizbowych budowano również – a nawet w większości - domy dwuizbowe, w których w miarę powiększania się rodziny dobudowywano dwie, trzy a nawet więcej komór. W takim domu znajdowała się kurna (kurlawa) izba, która była właściwym pomieszczeniem dla całej rodziny, sień, komora, druga izba – przeznaczona do przyjmowania gości i gromadzono w niej najcenniejsze rzeczy oraz strych – który służył do przechowywania zboża, owoców, słoniny. Pod koniec XIX wieku zamożniejsi budowali na strychach tzw. górki, czyli izdebki poddaszowe. Posiadanie górki było zewnętrznym symbolem zamożności.

SZTUKA LUDOWA

Gustaw Morcinek (URODA BESKIDU ŚLĄSKIEGO WIERCHY NUMER DZIESIĄTY 1932 R.) pisze, że: „Ślązak nie posiada takiego polotu twórczego w zakresie sztuki, a przedewszystkiem zdobnictwa, co np. lud łowicki czy podhalański. Ślązaka cechuje zmysł t. zw. praktyczny, który jest powodem, że jedynie przedmioty, stanowiące dla niego bezpośrednie korzyści, uważa za godne zdobienia...

Ubóstwo to w sztuce ludowej wynagradza sama natura. Ziemia śląska bowiem posiada sama w sobie tyle czaru i urody, tyle nieporównanego wdzięku , a człowiek jej znów ma tak piękne serce, że niesposób wymagać, aby to wszystko miał jeszcze upiększać. Zeszpeciłby, a nie upiększył.”

Zmysł artystyczny Górali Śląskich widoczny jest w zdobnictwie i haftach stroju – zwłaszcza odmiany wałaskiej.

Ze sprzętów domowych ozdabiane były tylko nieliczne, np.: trówle – skrzynie (malowano w stylizowane kwiaty i ptaszki, jaskrawymi barwami) , olmaryje – szafy, kolebki – kołyski (zdobione w kwadratach stylizowanymi kwiatami, najczęściej różami i ornamentami). W górach ornamenty wypalano rozżarzonym drutem ozdabiając w ten sposób mniejsze przedmioty, jak: łyżniki, stołki, czerpaki. Czerpaki

oprócz wypalonych ornamentów zdobiono także wycinając i strugając ornamenty i płaskorzeźby.

Ceramika posiadała zdobienia przypominające koronki, modelowane wypukło na powierzchni naczynia.

Powszechne w śląskich chałpach były obrazy na szkle.

 

Komentarze do wpisu (0)

do góry
Pokaż pełną wersję strony
Sklep internetowy Shoper.pl